Tradycja szlachecka w polskiej literaturze. Przedstaw i scharakteryzuj stosunek pisarzy do szlacheckiej przeszłości na przykładzie wybranych utworów. [1]

Oświeceniowa krytyka kultury szlacheckiej, arkadyjska wizja, antysarmacki światopogląd czy wskrzeszenie mitu?  Zobaczmy. 

Literatura podmiotu: części 1 – 4 
1. Gombrowicz Witold, Ferdydurke,
2. Mickiewicz Adam, Pan Tadeusz,
3. Niemcewicz Julian Ursyn, Powrót posła,
4. Słowacki Juliusz, Grób Agamemnona.

1.  Julian Ursyn Niemcewicz – Powrót posła

Występujących w  Powrocie posła  Juliana Ursyna Niemcewicza bohaterów bardzo łatwo można poklasyfikować, ponieważ autor nie silił się na subtelności i ukazał tylko dwa typy postaci.

Dobrych, szlachetnych, zwolenników reform oraz przeciwstawionych im tych złych – miernoty i półgłówki.

Do obozu patriotów należy Podkomorzy i jego syn Walery, natomiast grupę sprzeciwiającą się wprowadzeniu reform reprezentuje Gadulski.

Już samo nazwisko bohatera posiada negatywne zabarwienie. Starosta jest bowiem człowiekiem przesądnym, zacofanym, pełnym uprzedzeń, zachowawczym i stanowi najwierniejsze odzwierciedlenie polskiego szlachcica z jego najgorszymi wadami.

Ten zagorzały Sarmata w dawnym stylu jest ponadto ograniczony, bezmyślny, przyzwyczajony do powielania schematów, więc obawia się reform oraz zmian w kraju i nie przyjmuje do wiadomości, że ktokolwiek ośmieliłby się zburzyć jego wygodny świat.

Ci, którzy widzą konieczność ratowania państwa, zostali pokazani jako ludzie światli, mądrzy, rozsądni, patrioci, z którymi Gadulski nie może dojść do porozumienia, ponieważ odbiega od nich nie tylko  intelektualnym poziomem, lecz także nastawieniem do spraw państwa.

Podkomorzy – oświecony, szlachetny Sarmata – funkcjonuje w utworze niemalże jako wynik kompromisu pomiędzy   tradycją a tym, co przyniesie przyszłość. Syn Podkomorzego – Walery – przywiązuje wagę do szlacheckich obyczajów, w Sejmie głosuje za przeprowadzeniem w Rzeczypospolitej reform, ceni sobie ziemiańskie życie, ale ma wyrobione (dzięki książkom i nauce) krytyczne spojrzenie na polityczne sprawy.

Podstępne przeforsowanie reform kończy się mimo wszystko napaścią sąsiadów wspieranych przez część szlachty. Konsekwencje tej interwencji są dla patriotów tragiczne, ponieważ Rzeczpospolita traci niepodległość.

cdn

Zanalizuj znaczenie motywu pracy w wybranych utworach polskiego pozytywizmu i Młodej Polski. [4]

Ludzie bezdomni   Stefana Żeromskiego  

Literatura podmiotu: części 1 – 4 

1. Konopnicka Maria, Dym,
2. Prus Bolesław, Powracająca fala,
3. Żeromski Stefan, Ludzie bezdomni,
4. Żeromski Stefan, Siłaczka.

4.  Stefan Żeromski – Ludzie bezdomni

Tomasz Judym – lekarz i główny bohater   Ludzi bezdomnych  Stefana Żeromskiego – naraził się swoim kolegom, zarzucając im, że zajmują się wyłącznie bogaczami i musiał opuścić Warszawę, ponieważ nie miał żadnych pacjentów.

Przeprowadził się na wieś, gdzie dla dobra biedoty znosił uszczypliwe uwagi doktora Węglichowskiego i Krzywosąda.

W Cisach wykonywał swoją pracę z pasją, angażował się, autentycznie troszczył o chorych i w natłoku zajęć chyba nawet nie zauważył, że wszyscy zaczęli go wykorzystywać.

„Brał jego pracę każdy, kto tylko mógł. Ale Judym drwił sobie z tego. Czuł się tak dobrze jak inny, gdy zbija majątek albo buduje sobie sławę. Im silniej pracował, tym więcej czuł w sobie mocy, jakiegoś rozmachu i owej pasji, która potężniała i wyrabiała się od tego jak mięsień”.

A niech tam, byle tylko zgodzili się na osuszenie stawów.  

Pamiętający o swoim proletariackim pochodzeniu bohater z uporem walczy o polepszenie nędznej doli chłopów, ale u nikogo nie znajduje zrozumienia i jest w tej batalii osamotniony oraz bezsilny. 

W środowisku cisowskiej elity, do której wdarł się dzięki własnej determinacji poprzez ukończenie medycznych studiów, nie znajduje poparcia i zrozumienia.

Wrażliwy na krzywdę chłopów, przekonany, że celem jego życia jest niesienie pomocy ubogim wrzucił Krzywosąda do zalewanej szlamem rzeki i tym samym wydał na siebie wyrok. 

Rozstał się z Joasią i przeniósł się na Śląsk, gdzie bez przeszkód zamierzał poświęcić się swojej pasji. Inna część kraju, ale w zasięgu wzroku znowu bieda, bieda, bieda... Przekleństwo czy powinność Judyma?  I jedno, i drugie.

Wobec tych, z których się wywodził, pozostał lojalny i spłacał swój dług, traktując pracę jako posłannictwo. Zrezygnował więc z osobistego szczęścia, bo w jego mniemaniu dla idei musiał być wolny od obciążeń wynikających z posiadania rodziny.

Następny motyw:   Tradycja szlachecka

Zanalizuj znaczenie motywu pracy w wybranych utworach polskiego pozytywizmu i Młodej Polski. [3]

Siłaczka   Stefana Żeromskiego 

Literatura podmiotu: części 1 – 4 
1. Konopnicka Maria, Dym,
2. Prus Bolesław, Powracająca fala,
3. Żeromski Stefan, Ludzie bezdomni,
4. Żeromski Stefan, Siłaczka.

3.  Stefan Żeromski – Siłaczka

Ambitne, pozytywistyczne cele postawiła sobie Stanisława Bozowska - bohaterka  Siłaczki  Stefana Żeromskiego.

W położonej niedaleko Obrzydłówka wiosce była nauczycielką i realizowała hasło pracy u podstaw.

Pochodzącym z nizin społecznych ludziom poświęcała cały swój czas i napisała dla nich podręcznik „Fizyka dla ludu”.  

Warunki życia panny Stanisławy poznajemy dopiero wtedy, gdy jest już bardzo chora. Wezwany lekarz – Paweł Obarecki – przyjechał bez podręcznej apteczki i dopiero na miejscu zorientował się, że wymagająca natychmiastowej pomocy dziewczyna to Stasia, której kiedyś się oświadczył.

Jako studenci oboje marzyli o ulepszaniu świata, mieli szczytne ideały, ale tylko panna Stanisława pozostała wierna swoim postanowieniom. Odrzuciła oświadczyny Obareckiego, przeniosła się na wieś, gdzie żyła w warunkach więcej niż skromnych.

Pawła przeraziła nędzna egzystencja Bozowskiej do tego stopnia, że nie mógł zapanować nad gniewem i wyrzucał jej, że tak żyć nie wolno. Miotał się bezsilnie, ponieważ nie zabrał ze sobą chininy, która być może uratowałaby jej życie.

Panna Stanisława zmarła na tyfus, bo żyła w nędzy i nie dbała o siebie. Pełną zaangażowania  postawą zasłużyła na podziw i szacunek, ponieważ pozostała wierna swoim ideałom i pojmowała pracę jako dziejową misję.

cdn

Zanalizuj znaczenie motywu pracy w wybranych utworach polskiego pozytywizmu i Młodej Polski. [2]

Powracająca fala   Bolesława Prusa 

Literatura podmiotu: części 1 – 4 
1. Konopnicka Maria, Dym,
2. Prus Bolesław, Powracająca fala,
3. Żeromski Stefan, Ludzie bezdomni,
4. Żeromski Stefan, Siłaczka.

2.   Bolesław Prus – Powracająca fala

Główni bohaterowie  Powracającej fali  Bolesława Prusa to właściciel fabryki – Gotlieb Adler oraz pracujący u niego robotnik Kazimierz Gosławski.

Ten ostatni był nie tylko bardzo dobrym fachowcem, lecz także ambitnym, pragnącym społecznego awansu człowiekiem.

Zamierzał w przyszłości otworzyć własny warsztat, pracował ponad siły i odkładał na ten cel pieniądze.

Podobnie jak Marcyś spędzał w fabryce całe dnie, nierzadko przebywał w niej do północy i był skrajnie wyczerpany. Maszyna urwała Gosławskiemu rękę, gdy stracił świadomość i myślał, że znajduje się w bezpiecznym miejscu.

W fabryce nie było ani lekarza, ani felczera, więc nikt nie  udzielił poszkodowanemu pomocy i z powodu upływu krwi zmarł następnego dnia.

Gotlieb Adler zarządził oszczędności w fabryce, kiedy zapłacił fortunę, spłacając długi swojego syna Ferdynanda. Fabrykant nie interesował się losem robotników z dwóch powodów. Po pierwsze sam zdobył majątek ciężką pracą, a po drugie usiłował, obniżając płace robotnikom, odzyskać wydane przez syna utracjusza pieniądze.

Adler krzywdził robotników, wyzyskiwał ich i miał świadomość, że nikt mu się nie sprzeciwi, bo chętnych do pracy nawet w najgorszych warunkach było bardzo dużo. W drugiej połowie XIX wieku miarą wartości człowieka miało być jego podejście do pracy, ale zgodnie z duchem epoki powinien spełniać utylitarne funkcje wobec społeczeństwa.

Tymczasem na podstawie Dymu  Marii Konopnickiej oraz Powracającej fali Bolesława Prusa stwierdzamy, że robotnicy byli traktowani w nieludzki sposób, a wykonywana przez nich mozolna praca doprowadziła do utraty życia.

cdn

Zanalizuj znaczenie motywu pracy w wybranych utworach polskiego pozytywizmu i Młodej Polski. [1]

Praca: ciężka, mozolna, wyczerpująca, źródło niebezpieczeństwa i wyzysku, ale też powołanie, idea, pasja, powinność, misja, posłannictwo. 

Literatura podmiotu: części 1 – 4 
1. Konopnicka Maria, Dym,
2. Prus Bolesław, Powracająca fala,
3. Żeromski Stefan, Ludzie bezdomni,
4. Żeromski Stefan, Siłaczka.

1.  Maria Konopnicka – Dym

Maria Konopnicka w noweli  Dym  opisuje warunki życia matki i Marcysia, który był zatrudniony w fabryce jako kotłowy.

W ciągu dnia przysługiwała mu króciutka przerwa na obiad, więc praktycznie wiele godzin przebywał w wyczerpującej i graniczącej z wyzyskiem pracy.

Matka bardzo troszczyła się o Marcysia.

Z powodu biedy i braku możliwości zapewnienia wystarczającej ilości jedzenia dla dwojga z czystym sumieniem przyznawała sobie takie porcje, które pozostały, gdy syn najadł się do syta.

Ta lapidarna informacja świadczy o wielkiej miłości matki do syna, która miała świadomość, że do wykonywania takiej ciężkiej, mozolnej, wielogodzinnej pracy Marcyś musi mieć po prostu dużo siły.

Sama także wykonywała drobne prace, ponieważ chociaż w minimalnym stopniu próbowała przyczynić się do polepszenia ich bardzo trudnej sytuacji materialnej.

Jedyną rozrywką i przyjemnością matki było obserwowanie wydobywającego się z fabrycznego komina dymu. Po jego kształcie i kolorze potrafiła sobie wyobrazić, co jej ukochany syn właśnie robi, ponieważ dym intensywniej ulatniał się z komina, gdy Marcyś dorzucał węgla.

Pewnego dnia matka usłyszała straszny huk i dowiedziała się, że jej dziecko nie żyje, bo w kotłowni nie było żadnych zabezpieczeń. Tytułowy dym często w oczach matki przybierał różne kształty, a po jego śmierci „ długie jeszcze potem lata siadywała w tym samym okienku, patrząc osowiałym, mętnym wzrokiem na fabryczny kmin, z którego biły w górę sine słupy dymu. Dym ten wszakże nie przybierał już teraz dawnych rozlicznych kształtów, tylko zawsze zamieniał się w mglistą postać jej drogiego chłopca”.

cdn

Różnorodne ujęcia motywu rycerza w wybranych tekstach literackich. [4]

Konrad Wallenrod   Adama Mickiewicza

Literatura podmiotu: części 1 – 4

1. Homer, Iliada,

2. Mickiewicz Adam, Grażyna,

3. Mickiewicz Adam, Konrad Wallenrod,

4. Pieśń o Rolandzie.

4.  Adam Mickiewicz – Konrad Wallenrod

Tytułowego bohatera swojej powieści poetyckiej Adam Mickiewicz wykreował na czternastowiecznego rycerza, który miał burzliwe dzieciństwo, ponieważ został porwany przez Krzyżaków.

Nazywany też Walterem Alfem Konrad Wallenrod dzięki Halbanowi czuje się Litwinem i przeżywa wielki konflikt wewnętrzny, bo musi dokonać wyboru pomiędzy honorem a podstępem.

Przyczyną rozterek Konrada Wallenroda jest przekonanie, że potężni Krzyżacy pokonają Litwinów w uczciwej walce. Jedyna droga, która mogłaby odwrócić losy bitwy na korzyść Litwy to zdrada.

Konrad Wallenrod po wyniszczającej walce ze sobą i po opuszczeniu ukochanej żony zostaje Wielkim Mistrzem. Zrobił to wyłącznie po to, żeby doprowadzić do klęski Zakonu.

Takie zachowanie oznacza złamanie rycerskiego kodeksu i nie może pozostać bez konsekwencji. 

Krzyżacki Sąd Kapturowy skazał bohatera na karę śmierci, ale nie zdążył jej wykonać, ponieważ Konrad Wallenrod popełnił samobójstwo.

Podobnie jak Grażyna wybrał śmierć, ale kierował się innymi pobudkami. 

O ile Grażyna poświęciła życie w celu ratowania honoru męża, o tyle Konrad Wallenrod swoje dobre imię rycerza, honor i chwałę złożył w ofierze narodowi i ojczyźnie.

Dodajmy jeszcze, że w tej walce z własnym sumieniem i z Krzyżakami jest osamotniony i tylko w rozmowie z Aldoną po stokroć przeklął godzinę, w której musiał podjąć decyzję o zachowaniu niegodnym rycerza.

Pomimo złamania przez Konrada Wallenroda rycerskiego kodeksu podziwiamy jego hart ducha, silną wolę, bohaterstwo i gorący patriotyzm.

 

Następny motyw:   Praca

Różnorodne ujęcia motywu rycerza w wybranych tekstach literackich. [3]

Grażyna   Adama Mickiewicza 

Literatura podmiotu: części 1 – 4 

1. Homer, Iliada,
2. Mickiewicz Adam, Grażyna,
3. Mickiewicz Adam, Konrad Wallenrod,
4. Pieśń o Rolandzie.

3.  Adam Mickiewicz – Grażyna

Zgodnie z zasadami średniowiecznego kodeksu rycerskiego postępuje tytułowa bohaterka powieści poetyckiej Adama Mickiewicza.

Grażyna stanie do walki ze znienawidzonymi Krzyżakami, którzy są zakłamani i obłudni, a przecież nazywają siebie rycerzami.

Rycerzami, którzy fałszywie głoszą, że nawracają pogan na chrześcijaństwo i chociaż na ich płaszczach widnieje znak krzyża, podstępnie napadają niewinnych ludzi, okradają ich, siejąc spustoszenie i śmierć.

Wśród takich złoczyńców i wrogów ojczyzny Litawor chciał szukać sojuszników przeciwko Witoldowi. 

Mąż Grażyny nie słucha ani jej, ani Rymwida, którzy za wszelką cenę pragną uchronić księcia przed zdradą wobec ojczyzny i brata, uświadamiając mu niegodziwość potencjalnych sprzymierzeńców.

Rymwid podkreśla, że Krzyżacy są chciwi, żądni władzy, podstępni i na pewno ich pomoc nie będzie bezinteresowna. 

Argumenty nie trafiają do zawziętego Litawora, więc Grażyna podejmuje decyzję o potajemnym ratowaniu honoru męża.

Ubrana w jego zbroję staje do walki z Krzyżakami, co oznacza dla niej pewną śmierć, ponieważ nie może nawet udźwignąć miecza. Niezłomna Litwinka umiera na polu bitwy, a gdy jej ciało pali się na stosie, Litawor rzuca się w płomienie.

Ta zdolna do najwyższych poświęceń „niewiasta z wdzięków, a bohater z ducha” zamiast paktowania z wrogiem ojczyzny wybrała śmierć, a poświęcony jej utwór to z jednej strony pomnik wystawiony bohaterskiej kobiecie, z drugiej natomiast wizerunek rycerzy niegodnych tego miana.

cdn

Różnorodne ujęcia motywu rycerza w wybranych tekstach literackich. [2]

 Pieśń o Rolandzie

Literatura podmiotu: części 1 – 4

1. Homer, Iliada,

2. Mickiewicz Adam, Grażyna,

3. Mickiewicz Adam, Konrad Wallenrod,

4. Pieśń o Rolandzie.

Pieśń o Rolandzie

Roland jest nie tylko bohaterem literackim, lecz także postacią historyczną, a opiewający jego czyny utwór jest znany pod nazwą chanson de geste.

Idealny, średniowieczny rycerz był oddany Bogu, królowi i ojczyźnie, czemu najwierniejsze świadectwo daje   Pieśń o Rolandzie.

Treść utworu nawiązuje do wyprawy Karola Wielkiego do Hiszpanii, gdzie pieczę nad tylną strażą powierzono Rolandowi, który zginął z całą armią za władcę i „słodką Francję” pojmowaną jako włości suwerena.

Będący wzorem doskonałego rycerza Roland bohatersko walczy z niewiernymi i w obliczu zbliżającej się klęski ma poważny dylemat. 

Mógłby – za sprawą cudownego rogu – wezwać Karola na pomoc, ale zbyt długo podejmował decyzję i wszyscy zginęli.

Roland jako chrześcijanin walczył w obronie wiary, toteż przed śmiercią modli się do Boga i oddaje Mu rękawicę, wykonując tym samym gest lennika. 

W agonii dociera do najbliższego wzgórza, żeby skierować głowę w stronę Hiszpanii na znak, że umiera niepokonany, a po śmierci – obrońcę wiary – archanioły zabierają do raju.

Niezwykle silna więź łączy rycerza z jego bronią i koniem. 

Miecz nie jest bynajmniej zwykłym przedmiotem, często posiada imię oraz osobowość i podobnie jak Durendal Rolanda umiera wraz z rycerzem, ponieważ jest mu wierny, bezgranicznie oddany i nie może trafić w ręce wroga.

cdn