Rozważ, w jaki sposób twórcy wybranych przez Ciebie epok rozumieli pojęcie patriotyzmu. [1 – część 2]

,,Konrad Wallenrod"  Adama Mickiewicza 

Literatura podmiotu: części 1 – 4
1. Kochanowski Jan, Pieśń o spustoszeniu Podola,

2. Mickiewicz Adam, Konrad Wallenrod,

3. Orzeszkowa Eliza,  A...B...C...,

4. Słowacki Juliusz, Grób Agamemnona.

2.  Adam Mickiewicz – Konrad Wallenrod

Romantyczna koncepcja patriotyzmu polega na utożsamianiu się jednostki z ojczyzną i narodem. 

Konrad Wallenrod – tytułowy bohater powieści poetyckiej Adama Mickiewicza – jest postacią skrojoną na miarę osoby gotowej do udźwignięcia tej idei.

Jego biografia, chociaż ukazana we fragmentaryczny sposób, pozwala zaliczyć Konrada Wallenroda do grona bojowników o sprawę narodową – o odzyskanie wolności. 

Bohater dwojga imion, ponieważ funkcjonuje w utworze także jako Walter Alf, był wychowywany wśród Krzyżaków, którzy porwali go, gdy był jeszcze małym, nieświadomym swojego pochodzenia chłopcem. Konrad Wallenrod to człowiek o refleksyjnej naturze, zamknięty w sobie, tajemniczy, skłonny do popadania w melancholię. 

Nierzadko – nawet podczas uczty – nie ulega nastrojom zabawy, sprawia wrażenie osoby przygnębionej, oderwanej od rzeczywistości, zadumanej i samotnej.

Bohater często rozmyśla o potędze Zakonu, z której najlepiej zdaje sobie sprawę, bo poznał ją niejako od środka. Wypowiedziane w obecności Konrada Wallenroda słowo ojczyzna sprawia, że znika jego dobry nastrój.

Jedyną osobą z otoczenia Waltera Alfa, która pojmuje przyczynę jego stanów emocjonalnych, jest Halban. Dowiadujemy się więc, że Konrad Wallenrod jest Litwinem wewnętrznie przeświadczonym o tym, że w uczciwej walce z Krzyżakami Litwa poniesie druzgocącą klęskę.

Ukształtowany poprzez opowieści Wajdeloty na świadomego patriotę Walter Alf przeżywa wyniszczające go rozterki moralne. Bohater czuje się Litwinem, a tę świadomość zawdzięcza Halbanowi.

Przekonanie o przynależności do litewskiego narodu, wychowanie przez Krzyżaków i przebywanie wśród nich to czynniki wywołujące potężny konflikt w duszy bohatera. Dotyczy on wyboru sposobu postępowania, co w przypadku prawego, honorowego człowieka zostanie okupione wewnętrznym rozdarciem.

Skoro Litwini nie mają najmniejszej szansy na zwycięstwo w uczciwej walce z Krzyżakami, pozostaje jedynie odwołanie się do podstępu, a to z kolei będzie zakrawało na zdradę.

Konrad Wallenrod doskonale wie, że w walce z Zakonem trzeba być lisem i lwem, ale ta świadomość nie ułatwia mu bynajmniej podjęcia decyzji. Po „stokroć przeklina godzinę”, w której „od wrogów zmuszony” po burzliwej walce wewnętrznej przywdzieje skórę lisa.

Skąd takie wahanie? Wynika ono z faktu, że Walter Alf jest rycerzem, a to zobowiązuje go do przestrzegania kodeksu rycerskiego. Etos rycerza narzuca rygorystyczne kanony postępowania, a najważniejsze z nich to honor i walka fair play.

Złamanie tych zasad oznacza skazę na honorze, co dla średniowiecznego rycerza będzie po prostu hańbą. Konrad Wallenrod, kierując się miłością do ojczyzny i narodu (opuściwszy żonę Aldonę), poświęca swoje dobre imię oraz osobiste szczęście i wybiera drogę podstępu.

Jako Mistrz Zakonu w taki sposób dowodzi Krzyżakami, że pewne zwycięstwo przeradza się w klęskę. Bohater, podejmując decyzję, miał świadomość, że poniesie jej konsekwencje, dlatego, nie chcąc dopuścić do wykonania wyroku przez sąd kapturowy, popełnia samobójstwo, a Halban zobowiązuje się do przekazania informacji o jego poświęceniu następnym pokoleniom, żeby ocalić je od zapomnienia.

cdn

Rozważ, w jaki sposób twórcy wybranych przez Ciebie epok rozumieli pojęcie patriotyzmu. [1 – część 1]

Patriotyzm! Poddamy analizie trzy jego modele: renesansowy, romantyczny i pozytywistyczny. Najprościej można przedstawić je następująco. Renesansowy: państwo – cnota – postawa obywatelska – służba dobru publicznemu. Romantyczny: naród – walka narodowowyzwoleńcza. Pozytywistyczny: społeczeństwo – praca.

Literatura podmiotu: części 1 – 4

1. Kochanowski Jan, Pieśń o spustoszeniu Podola,

2. Mickiewicz Adam, Konrad Wallenrod,

3. Orzeszkowa Eliza, A...B...C...,

4. Słowacki Juliusz, Grób Agamemnona.

1.  Jan Kochanowski – Pieśń o spustoszeniu Podola

Pieśń o spustoszeniu Podola Jana Kochanowskiego przekazuje nie tylko patriotyczne treści, lecz także reprezentuje lirykę obywatelską i moralizującą. 

Inspiracją do napisania wiersza było wtargnięcie w 1575 roku na Podole Tatarów, którzy porwali w jasyr kilkadziesiąt tysięcy jeńców (szacunkowo około pięćdziesięciu tysięcy osób).

Jak mogło dojść do takiego zagrożenia? 

Polska po ucieczce Henryka Walezego znajdowała się w okresie bezkrólewia, więc z powodu panującej wówczas w państwie anarchii i bałaganu nie przygotowano właściwej obrony. Żal, wstyd, ból, refleksje związane z władzą państwową i postawą obywatelską szlachty, która głównie zajmowała się swoimi interesami i rozrywkami to poza kwestią tatarską aktualne tematy poruszane przez Jana Kochanowskiego.

Wiersz został skierowany właśnie do polskiej szlachty lekceważącej swoją powinność wobec publicznego dobra, jakim z pewnością jest rodzinny kraj. Pozostający pod przygnębiającym wrażeniem informacji o napadzie na Podole podmiot liryczny nie może pogodzić się z myślą, że w ogóle doszło do takiego haniebnego wydarzenia, które określa mianem „wiecznej sromoty”.

Dodatkową przyczyną jego obywatelskiego niepokoju jest świadomość, że na Polskę ośmielił się najechać dziki, koczowniczy lud, który nie posiada ani miast, ani wsi. Autor w gwałtowny i namiętny sposób oskarża i potępia polską szlachtę o niestawianie przeszkód najeźdźcom.

W kierowanej do całego społeczeństwa krytyce, przechodząc od oburzenia do bolesnej ironii, podkreśla, że negatywne konsekwencje napadu tych podłych pogan i zbójców będą po prostu   nieodwracalne.

Nazywając ich wilkami, usiłuje pokazać Polakom rozmiar tragedii i uzmysłowić im znaczenie napadu. Społeczeństwo polskie natomiast poeta porównuje do stada porzuconych przez pasterza owiec, co można by zinterpretować jako aluzję do ucieczki Henryka Walezego.

Autor jednocześnie próbuje obudzić w rodakach patriotycznego, bojowego ducha i apeluje o dokonanie krwawej zemsty na dzikich i okrutnych agresorach, wzywając szlachtę do wszczęcia „świętej wojny” z poganami.

Od oskarżeń, oburzenia, potępienia, niedowierzania poeta przechodzi do pouczeń i pragnie zaszczepić Polakom poczucie odpowiedzialności za losy państwa oraz wpoić im elementarne zasady obywatelskiej postawy.

Zwraca więc uwagę na dwie podstawowe kwestie – zamiłowanie szlachty do ucztowania, hulanek, przepychu, życia ponad stan oraz brak zabezpieczenia granic Rzeczypospolitej.

Podmiot liryczny zaklina bogatą szlachtę, aby zrezygnowała z dotychczasowego biesiadowania, spieniężyła drogocenne zastawy i skupiła uwagę na stworzeniu stałej armii, ponieważ tylko ona zagwarantuje krajowi skuteczną obronę.

Poeta postrzega szlachtę jako jedyną klasę społeczną, której finanse pozwoliłyby na utrzymanie żołnierzy, gdyby oczywiście dała się nakłonić do zainteresowania sprawami kraju.

Rozumienie patriotyzmu w renesansie sprowadza się do troski o losy państwa, dbania o jego dobre funkcjonowanie, ratowania go w potrzebie poprzez wykazanie się właściwą postawą oraz – zdaniem Jana Kochanowskiego – pojmowania cnoty jako dążenia do zapobiegania nieszczęściom w przyszłości.

cdn

Postacie historyczne jako bohaterowie literatury. [4]

Ras Tafari Makonnen to prawdziwe nazwisko Hajle Sellasje. W 1916 roku objął rządy w Etiopii jako regent, a w latach 1930-1974 był cesarzem tego kraju, ponieważ wskutek dokonanego spisku usunął legalnego następcę tronu Lydia Ijlasu.

 Literatura podmiotu: części 1 – 4

1. Kapuściński Ryszard, Cesarz,

2. Mickiewicz Adam, Dziady  cz. III,

3. Potocki Wacław, Wojna chocimska,

4. Słowacki Juliusz, Sowiński w okopach Woli.

4.  Ryszard Kapuściński – Cesarz

Hajle Sellasje został następcą tronu, gdy miał dwadzieścia cztery lata, a dzięki takim cechom osobowości, jak: milczenie, skrytość, przebiegłość, dyskrecja czternaście lat później objął rządy jako cesarz Etiopii.

Jego wygląd zewnętrzny (drobny, kruchy mężczyzna, ważący około pięćdziesięciu kilogramów) kontrastuje z żelazną wręcz siłą woli i samodyscypliną. Do perfekcji opanował sztukę panowania nad sobą, ponieważ uważał, że w polityce okazywanie gniewu byłoby przejawem braku równowagi i słabości.

Ukrywał przed otoczeniem swoje dolegliwości. Cesarz nie mógł przyznać się do bolesnego sztywnienia kolan, bo taka ludzka, (dokuczliwa jednak) przypadłość podważyłaby jego autorytet, a władca (według wewnętrznego przekonania Hajle Sellasje) powinien być bez skazy.

Nigdy nie pijał alkoholu i posiadał wyjątkowe umiejętności, gdyż umysł cesarza funkcjonował niczym komputer. Zważywszy, że osobiście niczego nie czytał, nie podpisywał, nie notował, jest to tym bardziej zadziwiające. 

Człowiek, który tak naprawdę był analfabetą, rządził Etiopią prawie pół wieku, przywiązując szczególną uwagę do stanu finansów państwa (bez akceptacji cesarza nie wolno było wydać powyżej dziesięciu dolarów) i skrupulatnie przestrzegając ustalonych przez siebie zasad.

Należy podkreślić, że sobie także narzucił żelazny rygor i konsekwentnie przestrzegał harmonogramu zajęć. 

Cesarz wyróżniał się ogromną pracowitością, bo między trzecią a piątą rozpoczynał dzień ściśle wypełniony zaplanowanymi obowiązkami.

Ten tytan pracy wymagał od podwładnych i współpracowników jedynie bezwarunkowej,  absolutnej lojalności i chociaż nie miał wykształcenia (nie ukończył żadnej szkoły), fascynował się postępem i rozwojem cywilizacji. Tym entuzjastycznym zainteresowaniom cesarza Etiopia zawdzięczała sprowadzenie z Europy pierwszego samolotu i samochodów.

Hajle Sellasje przyczynił się do założenia pierwszego uniwersytetu, pierwszej poczty i gazety oraz pierwszego banku. W celu podniesienia splendoru cesarstwa i dworu wprowadził elektryczność i zezwalał młodzieży na wyjazdy na studia za granicę. Za jego rządów chłopi żyli w nędzy i umierali z głodu, ale tymi problemami cesarz się nie interesował.

Przeciwnie!

Bezlitośnie tłumił bunty, a w czasie ich trwania odbywał zagraniczne podróże, uciekając w ten sposób przed wewnętrznymi konfliktami w Etiopii. 

Wizerunek Hajle Sellasje nie jest jednolity i zależy nie tylko od jego zróżnicowanego podejścia do poddanych, lecz także od postrzegania go przez zagranicznych obserwatorów.  

Tym ostatnim jawił się jako bystry, ekscentryczny, energiczny monarcha. Zupełnie inaczej odbierali go Etiopczycy, wśród których wywoływał skrajne emocje – od uwielbienia do nienawiści. Gnębił podatkami najbiedniejszych, stosując metodę woreczka polegającą na stopniowym dodawaniu nowych obciążeń i sprawdzaniu reakcji chłopów.

Utrzymywał społeczeństwo w ciemnocie, wychodząc z założenia, że czytanie jest niebezpieczne, bo prowadzi wprost do nawyku myślenia. Władca posiadał kilkaset milionów osobistego majątku, toteż wielkimi dobrami obdarzał ludzi lojalnych i użytecznych. 

Biedota nie mogła skorzystać nawet z charytatywnej pomocy z zewnątrz, ponieważ nałożył ogromne cło na dostarczane produkty. Dwunastego września 1974 roku Hajle Sellasje został zdetronizowany, ale do śmierci żył w przekonaniu, że jest cesarzem Etiopii.

Następny motyw: Patriotyzm

Postacie historyczne jako bohaterowie literatury. [3]

Generał Józef Longin Sowiński to wychowanek Szkoły Rycerskiej w Warszawie i uczestnik powstania kościuszkowskiego (1794). W czasie powstania listopadowego (1830-1831) był dowódcą artylerii garnizonu Warszawy. Zginął 6 września 1831 roku, dowodząc obroną Woli podczas szturmu rosyjskich wojsk na Warszawę.

Literatura podmiotu: części 1 – 4 
1. Kapuściński Ryszard, Cesarz,
2. Mickiewicz Adam, Dziady  cz. III,
3. Potocki Wacław, Wojna chocimska,
4. Słowacki Juliusz, Sowiński w okopach Woli.

3.  Juliusz Słowacki – Sowiński w okopach Woli

Pierwsze trzy wersy utworu Juliusza Słowackiego Sowiński w okopach Woli można by uznać za wstęp do baśniowej opowieści, gdyby czytelnikowi nie towarzyszyła świadomość, że przedstawiona historia nie będzie miała szczęśliwego zakończenia.  

Relacja narratora obejmuje trzy pierwsze i ostatnią oktawę, co jest zamierzonym zachwianiem proporcji służącym wyeksponowaniu postaci generała.

Kompozycja wiersza pozwala wyodrębnić trzy części, w których dominującymi formami wypowiedzi są opisy i wygłaszany przez historyczno-literacką postać monolog. Z dziesięciu ośmiowersowych zwrotek sześć strof to pełna emocjonalnego napięcia, momentami gwałtowna i sarkastyczno-ironiczna tyrada samego Sowińskiego.

Z opisu zaistniałej na polu bitwy sytuacji niezbicie wynika, że walka jest przegrana, a narrator koncentruje swoją uwagę na ukazaniu nie tylko wyglądu zewnętrznego Sowińskiego, lecz także jego postawy wobec wrogów ojczyzny.

Przychodzi mu to tym łatwiej, że wypowiada się z pozycji człowieka, który prawdopodobnie jako żołnierz generała uczestniczył w walce i swoją relację opiera na tym, co widzi. W celu nadania przekazowi formy wspomnienia stosuje czas teraźniejszy historyczny, posługując się prostym językiem przypominającym potoczny sposób mówienia. 

Wyraźnie wyczuwamy, że narrator szanuje generała, podziwia go i ma dla niego wiele empatii.

Dlaczego?

Gdy wszystko zostało stracone, Sowiński mimo kalectwa (drewniana noga) jako jedyny, wsparłszy się na ołtarzu, postanowił walczyć przy pomocy swojej szpady i zginąć za ojczyznę. 

To postanowienie jest niezłomne, ponieważ generał, broniąc honoru rycerza, odmawia poddania się w celu ocalenia życia.

Niejednokrotnie szydzono z jego kalectwa, więc teraz nadeszła chwila, żeby udowodnić, iż dzięki tej drewnianej nodze będzie mógł tym mocniej opierać się wrogom. Swoich adiutantów nazywa „fircykami” i drwi z nich bezlitośnie, bo w niebezpieczeństwie pouciekali na swoich zdrowych nogach.

W ostatnich chwilach życia generał wykazuje się ogromną siłą woli i heroicznym poświęceniem adresowanym do „leżących w kołyskach polskich dziatek”. Rodzi się legenda upamiętniająca bohaterski czyn „staruszka”, który oddał życie za świętą, narodową sprawę.

Niemalże lakoniczny opis  śmierci generała służy podkreśleniu tragizmu sytuacji, w której znalazł się człowiek wypełniający powinność wobec ojczyzny, a wiersz Słowackiego to złożenie hołdu narodowemu bohaterowi.

cdn